An toàn xe nâng: 15 nguyên tắc theo 4 nhóm tai nạn chính

An toàn xe nâng là tập hợp nguyên tắc giúp người lái và người quanh xe tránh bốn kiểu tai nạn chính. Đó là lật xe, xe va người đi bộ, bị kẹp hoặc đè, và ngã từ xe. Tại Việt Nam, quy định an toàn xe nâng hàng nằm trong QCVN 25:2015/BLĐTBXH; người lái phải được huấn luyện nhóm 3 theo Nghị định 44/2016/NĐ-CP.

Các danh sách “10 nguyên tắc”, “20 nguyên tắc” dễ học thuộc nhưng khó nhớ lý do. Bài này xếp 15 nguyên tắc an toàn khi vận hành xe nâng theo đúng kiểu tai nạn mà mỗi nguyên tắc ngăn chặn. Phần sau là quy định an toàn vận hành xe nâng hàng và yêu cầu huấn luyện.

Tai nạn xe nâng thường xảy ra theo những kiểu nào?

Tai nạn xe nâng chết người thường gặp nhất là lật xe, xe va người đi bộ, người bị xe kẹp hoặc đè, và ngã từ xe. Theo cảnh báo của Viện An toàn và Sức khỏe Nghề nghiệp Hoa Kỳ (NIOSH), bốn kiểu này chiếm phần lớn các ca tử vong liên quan xe nâng.

Nguồn: NIOSH Alert 2001-109, dữ liệu tử vong nghề nghiệp Hoa Kỳ giai đoạn 1980 – 1994. Việt Nam chưa có thống kê công khai tách riêng tai nạn xe nâng.

Số liệu đã cũ nhưng thứ tự rủi ro vẫn đúng với thực tế kho xưởng hiện nay, vì cơ chế gây tai nạn không đổi. Các nguyên tắc dưới đây đi theo đúng thứ tự đó.

Nguyên tắc chống lật xe nâng

Nguyên tắc chống lật, nhóm đầu tiên trong các quy tắc an toàn khi sử dụng xe nâng, xoay quanh một việc: giữ trọng tâm chung của xe và hàng luôn nằm trong tam giác ổn định. Tam giác này tạo bởi hai bánh trước và chốt xoay cầu sau; trọng tâm ra ngoài tam giác là xe lật.

1. Không nâng vượt bảng tải: tính cả tâm tải và chiều cao nâng, không chỉ nhìn số tấn trên thân xe. Cách tính có trong bài xe nâng là gì.
2. Hạ càng thấp khi di chuyển: càng cách sàn khoảng 10 – 15 cm, khung ngả về sau.
3. Giảm tốc trước khi cua: cua gấp khi có tải đẩy trọng tâm ra mép tam giác, kể cả khi hàng không nặng.
4. Lên xuống dốc đúng hướng: có tải thì hàng luôn hướng về phía đỉnh dốc; không quay đầu và không chạy ngang trên dốc.
5. Luôn cài dây an toàn: khi xe bắt đầu lật, không nhảy ra khỏi xe. Bám chặt vô lăng, tì chân, ngả người ngược hướng lật để khung bảo vệ đầu che cho mình.

Nhảy khỏi xe đang lật là phản xạ tự nhiên nhưng nguy hiểm nhất. Người nhảy thường bị chính khung xe hoặc khung bảo vệ đầu đè lên; người ngồi yên trong xe với dây an toàn cài chặt có cơ hội sống sót cao hơn.

Nguyên tắc tránh xe nâng va người đi bộ

Nguyên tắc tránh xe nâng va người đi bộ dựa trên hai lớp: tách luồng người và xe, và luôn báo hiệu tại điểm khuất. Xe nâng lái bằng bánh sau nên đuôi xe văng rộng khi quay, người đứng cạnh xe thường không kịp tránh.

6. Tách luồng xe nâng và người đi bộ bằng vạch sơn, rào hoặc giờ làm việc riêng.
7. Bấm còi ở góc khuất, cửa kho và giao lộ trong kho, giảm tốc trước khi qua.
8. Bố trí người cảnh giới tại điểm người lái không quan sát được, theo mục 3.6.6 QCVN 25:2015.
9. Chạy lùi khi hàng che tầm nhìn, quay người nhìn về hướng xe đang chạy.
10. Không cho ai đứng hoặc đi dưới càng, kể cả khi càng đang không có hàng.

Nguyên tắc chống kẹp, đè và rơi hàng

Nguyên tắc chống kẹp, đè và rơi hàng tập trung vào tay chân người lái và độ chắc của kiện hàng trên càng. Nhiều ca bị kẹp xảy ra khi người lái thò tay qua khung nâng để chỉnh hàng.

11. Giữ tay, chân, đầu trong phạm vi khung bảo vệ đầu, không thò qua khung nâng khi xe đang hoạt động.
12. Kiểm tra pallet và cách xếp hàng trước khi nâng: pallet gãy, hàng xếp lệch hoặc quá cao so với tấm chắn hàng thì xếp lại.
13. Hạ càng chạm sàn, tắt máy, rút chìa khóa khi rời xe, để xe không bị người khác di chuyển hoặc càng tự hạ.

Nguyên tắc chống ngã từ xe nâng

Nguyên tắc chống ngã từ xe nâng là không bao giờ dùng xe nâng hàng để đưa người lên cao, và lên xuống xe đúng cách. Ngã từ càng hoặc từ pallet đặt trên càng là kiểu tai nạn hoàn toàn tránh được.

14. Không chở hoặc nâng người trên càng, trên pallet; việc trên cao phải dùng xe nâng người.
15. Lên xuống xe bằng ba điểm tựa (hai tay một chân hoặc hai chân một tay), chỉ xuống khi xe đã dừng hẳn và kéo phanh tay.

Quy định an toàn vận hành xe nâng hàng theo QCVN 25:2015

Quy định an toàn vận hành xe nâng hàng tại Việt Nam nằm ở mục 3.6 QCVN 25:2015/BLĐTBXH, áp dụng cho xe nâng hàng dùng động cơ tải 1.000 – 10.000 kg. Đây là các yêu cầu bắt buộc với đơn vị sử dụng, không chỉ là khuyến nghị.

Quy trình vận hành an toàn xe nâng hàng theo từng bước trong ca có trong bài quy trình vận hành xe nâng. Yêu cầu về kiểm định có trong bài kiểm định xe nâng.

Huấn luyện an toàn vận hành xe nâng gồm những gì?

Huấn luyện an toàn vận hành xe nâng là khóa huấn luyện an toàn, vệ sinh lao động nhóm 3 theo Nghị định 44/2016/NĐ-CP, bắt buộc với người lái xe nâng hàng. Người đạt kiểm tra được cấp thẻ an toàn.

• Thời gian huấn luyện lần đầu: ít nhất 24 giờ, tính cả thời gian kiểm tra.
• Huấn luyện định kỳ: ít nhất 2 năm một lần, thời lượng ít nhất bằng 50% lần đầu.
• Thẻ an toàn: thời hạn 2 năm, theo Nghị định 140/2018/NĐ-CP sửa đổi Nghị định 44/2016.
• Huấn luyện lại: khi đổi công việc, đổi thiết bị hoặc nghỉ việc từ 6 tháng trở lên rồi quay lại.

Ngoài thẻ nhóm 3, QCVN 25:2015 định nghĩa người vận hành còn phải có chứng chỉ vận hành xe nâng hàng. Hồ sơ và nơi học có trong bài chứng chỉ vận hành xe nâng.

Biển cảnh báo an toàn xe nâng đặt ở đâu?

Biển cảnh báo an toàn xe nâng, thường ghi “Chú ý xe nâng”, đặt tại mọi điểm người đi bộ có thể gặp xe nâng. Biển báo là lớp nhắc nhở cho người đi bộ, bổ sung cho còi và đèn trên xe.

• Cửa ra vào kho và cửa nối xưởng với bãi.
• Giao lộ giữa các dãy kệ và lối đi chung.
• Khu vực sạc ắc quy, thay bình gas.
• Khu vực bốc xếp tại cửa dock và đóng rút container.

Trên xe, thiết bị cảnh báo thường gặp là còi lùi, đèn xoay và đèn chiếu điểm xanh xuống sàn. Đèn điểm xanh giúp người đi bộ thấy xe đang tới từ góc khuất.

Câu hỏi thường gặp về an toàn xe nâng

Xe nâng bị lật thì người lái phải làm gì?

Khi xe nâng bắt đầu lật, người lái không được nhảy ra ngoài. Người lái cần giữ chặt vô lăng, tì chân vào sàn, ngả người ngược hướng lật và để dây an toàn giữ mình trong khung bảo vệ đầu. Nhảy ra ngoài dễ bị chính xe hoặc khung bảo vệ đầu đè lên.

Xe nâng có được chở người không?

Xe nâng hàng không được chở người ngoài vị trí ghế lái, và không được nâng người trên càng hoặc pallet. Việc đưa người lên cao phải dùng xe nâng người, thiết bị có sàn thao tác, lan can và mục kiểm định riêng.

Tốc độ an toàn của xe nâng trong nhà xưởng là bao nhiêu?

Tốc độ xe nâng trong nhà xưởng do nội quy từng cơ sở quy định và thể hiện bằng biển báo. QCVN 25:2015 chỉ giới hạn tốc độ xe dắt lái: loại một tốc độ không quá 0,5 km/h, loại tốc độ thay đổi không quá 6 km/h.

Ai chịu trách nhiệm an toàn khi dùng xe nâng?

Đơn vị sử dụng xe nâng chịu trách nhiệm tổ chức an toàn. Đơn vị phải giao việc bằng văn bản cho người lái có thẻ an toàn, giữ chìa khóa, bảo đảm xe còn hạn kiểm định và có sổ giao ca. Người lái chịu trách nhiệm kiểm tra đầu ca và vận hành xe nâng an toàn theo nội quy.

Kết luận

An toàn xe nâng là chặn bốn kiểu tai nạn: lật xe, va người đi bộ, kẹp hoặc đè, và ngã từ xe. Mười lăm nguyên tắc trên, cộng với quy định an toàn xe nâng tại mục 3.6 QCVN 25:2015 và thẻ an toàn nhóm 3, là mức tối thiểu cho mọi kho xưởng. Bài này có thể in làm tài liệu hướng dẫn vận hành an toàn xe nâng cho người lái mới.